Pagbabagong Morpoponemiko

Pagbabagong Morpoponemiko

Iba't Ibang Uri ng Pagbabagong Morpoponemiko

1. Asimilasyon - kapag ang kasunod na tunog ay alinman sa / d, l, r, s, t /, ang

                            panlaping pang- ay nagiging pan-. Ito ay nagiging pam- naman

                            kapag ang kasunod na tunog ay alinman sa / b, p /.

Paalala: Nananatilinng pang- kapag ang kasunod na tunog ay mga katinig na / k, 

              m, n, ng, w, y / o patinig ( a, e, I, o, u ). Nilalagyan ng gitling ( - )  kapag 

              ang salitang ugat ay nagsisimula sa patinig.

Halimbawa:

1. Pang + lunas - panglunas - panlunas

2. Pang = baon - pangbaon - pambaon

3. Pang + kulay - pangkulay

4. Pang + isahan - pang - isahan

2. Pagkakaltas - sa pagbabagong ito, may nawawalang ponema sa loob ng

                            salita

Halimbawa:

1. Sunod + in - sunodin - sundin

2. Takip + an - takipan - takpan

3. Dala + han - dalahan - dalhan

3. Maypalit - may mga ponemang napapalitan o nagbabago sa pagbuo ng salita.

                      nagaganap ang pagpapalitan ng /r/ at /d/ kapag ang /d/ ay nasa pagitan ng

                      dalawang patinig.

Halimbawa:

1. Ma + dami - madami - marami

2. Bakod + bakudan - bakuran

4. Pagpapaikli ng salita - Pagpapaikli at pagpapabilis ng pagbigkas ng salita.

Halimbawa:

1. Hinatay ka - Tayka - teka

2. Tayo na - Tayna - tena, tana

3. Wikain mo - Ikamo - kamo

4. Wika ko - ikako - kako           

Crab Mentality

Crab Mentality

Kahulugan

Ang crab mentality ay isang kaugalian na kapag may nakikitang nakaaangat ang isang tao ay tatangkain niya itong ibaba o pabagkasin. Ito ay hango sa mga talangka na, kapag nilagay sa isang lalagyan(idk), ay hahatakin ang nakaangat umakyat pababa habang tinatangkang lumabas.

Epekto

Maraming kultura dito sa mundo. Mga kultura na nakakapagbago ng pamamamaraan sa ating buhay, mga kultura na pwedeng ipagmalaki ng isang bansa at maaaring makaapekto sa ating lipunan. Dito sa Pilipinas marami din tayong mga kultura tulad na lamang ng pagiging “hospitable” o mabuting pakikitungo sa tao ngunit meron din naman tayong mga negatibong kultura at isa na dito ang pagiging isang crab mentality o ang paghila ng mga nakakataas at dadalhin sa parehong antas.

             

Ang crab mentality ay maaring makita sa pang araw-araw  tulad na lamang kapag nataasan ka ng isang tao minsan ay sinisiraan mo siya upang bumaba ang kanyang reputasyon .Natawag ito na crab mentality dahil kapag nag lagay ka ng alimango sa isang lagayan susubukan nila na umakyat dito para makaalis at kapag pamalapit na sila makalabas ay hahatakin naman sila pababa ng kapwa alimango.  Sabi ng iba kung kaibigan kapag mayroon daw crab mentality ang isang tao maaari siyang di mapagkatiwalaan. Sabi naman ng isa kapag meron nito magiging pantay-pantay ang pagtingin nang bawat isa. Sabi naman ng isa ay maaring bumagal ang pag unlad natin kung lahat tayo ay maghihigitan pababa.

              

Ayon sa mga sinabi nila, maaari kung sabihin na talagang marami ang magiging epekto nito sa bansa, sa tao at sa lipunan. Siguro naman ay paminsan minsan ay maari naman natin itong gamitin sa iba ngunit dapat natin malaman na maari nitong maapektuhan ang iyong pagkakaibigan.

Dapat gawin

Imbes na tayo ay mainggit sa ibang asensadong tao, mas mabuti pa na tayo na lang ay mag-sikap. Tulungan ang sarili at gayahin ang mabubuti niyang ginawa kung bakit siya umasenso. Matuwa din tayo para sa kaniya dahil sa mabuti niyang kalagayan sa buhay. Hindi yung kamumuhian natin siya at iiwasan o ipapahamak. Tulungan din natin ang mga kababayang nag-hihirap o nangangilangan ng tulong na walang inaasahang kapalit.

Huwag nating pag-aksayahan ng oras ang pakikipag-away o ang gumawa ng hindi maganda sa ibang tao para lamang siya ay bumagsak. Sasakit lang ang ating ulo kakaisip o kakakunsumi at kakatanong sa sarili na bakit sila ay mas maswerte sa atin…o mag-isip o gumawa ng bagay kung papaano natin sila pababagsakin…Lahat ng masasamang balakin at iniiisip mo laban sa kapwa ay non-sense…nag-sasayang ka lang ng oras ng buhay mo, wala kang mapapala kungdi karma o malas sa buhay at mga wrinkles sa iyong mukha.

Mas masarap ang pakiramdam kapag maraming mga taong natutuwa sa’yo, kapag marami kang kaibigan, kapag marami kang blessing at kapag hindi ka nangungunsumi sa buhay ng iba para siya ay pabagsakin…Totoo ‘di ba?

Globo

Ang globo ay modelo ng mundo. Sa globo makikita ang kabuuang larawan kung saan nakalagay o nakapuwesto ang bawat bansa, mgakaragatan, at mga kontinente.

Mga bahagi ng globo

1.     Ekwador - ito ang humahati sa globo sa dalawang magkasinlaking bahagi - ang hilaga at timog hatingglobo. Matatagpuan ang ekwador sa panuntunang 0°. Ito ang tinuturing na pinakamahaba sa lahat ng latitud. Ang ekwador ang bahagi na pinakamalapit sa araw kung kaya't mainit sa panig na ito ng daigdig.

2.     Latitude - ito ang mga guhit na paikot sa globo na kahanay ng ekwador. Ang mga guhit na ito ay kanluran papuntang silangan. Ginagamit din ito sa pagsukat ng layo ng isang lugar, pahilaga at patimog mula sa ekwador.

3.     Longitude - ito ang mga patayong guhit na naguugnay sa pulong hilaga at pulong timog. Kahanay ito ng punong meridyano at gingamit sa pagsukat ng layo ng isang lugar pasilangan at pakanluran mula sa punong meridyano.

4.     Punong Meridyano - matatagpuan ang guhit na ito sa panuntunang 0°. Tinatawag din itong Greenwich dahil naglalagos ito sa Greenwich, Inglatera.

5.     Internasyunal na Guhit ng Petsa (International Date Line) - matatagpuan sa 180° meridyano. Sa bahaging ito nangyayari ang pagpalit ng petsa at oras.

6.     Grid o Parilya - ito ay nabubuo kapag pinagsama o nagkatagpu-tagpo ang guhit latitud at guhit longhitud.

7.     Hilagang Hating Globo - ang itaas na bahagi ng ekwador.

8.     Timog Hating Globo - ang ibabang bahagi ng ekwador.

Tatlong malalaking pangkat ng latitud:

1.     Mababang Latitud

2.     Gitnang Latitud

3.     Mataas na Latitud

Natatanging guhit sa mukha ng globo:

1.     Ekwador

2.     Tropiko ng Kanser

3.     Tropiko ng Kaprikorn

4.     Kabilugang Artiko

5.     Kabilugang Antartiko

Kaibahan ng globo sa mapa

Ang mapa ay may iba`t ibang uri. 
ang mapang pulitikal at ang mapang pisikal 
ang mapa ay nagpapakita ng ibat ibang bahagi ng mga bansa. 

ang globo naman ay isang modelo ng mundo.. 

Minsan din, ang mapa ay nagpapakita lang ng isang kontinente, isang bansa o bahagi lamang ng bansa ngunit ang globo ay pinapakit ang buong mundo.
Ang mapa ay patag at ang globo ay bilog o kahugis ng mundo.
Meron ding ibang mapa na napapakita ng iba pang impormasyon sa likod o kaya ay nakikita din ang maliliit na detalye gaya ng mga kalsada at iba pa (lalo na kung ito ay mapa ng siyudad). Sa globo naman, hindi mo makikita ito dahil masyado itong maliit kung ikukumpara sa buong mundo.

Paggalang sa Pananalita

Ang mga Pilipino ay kilala sa pagiging magalang. Isa ito sa ating mga katangian na talaga namang kinalulugdan sa ating mga Pilipino. Ang ating mga anak ay dapat nating turuan na maging magalang, maging sa pang-araw-araw na pakikipag-usap.

Ang mga nasa ibaba ay ilan lamang sa mga salitang nagpapakita ng paggalang.

·         ‘Po’ at ‘opo’ – ang mga ito ay ginagamit kung ang kausap ay nakatatanda sa iyo

·         ‘Tao po’ – ginagamit ito kung bumibisita sa ibang bahay

·         ‘Maraming salamat’ – sinasabi sa taong nagbigay ng tulong o anumang bagay sa iyo

·         ‘Walang anuman’ – sagot sa pasasalamat

·         ‘Magandang umaga, hapon o gabi’ – ginagamit sa pagbati

·         ‘Mawalang galang na po’ – ginagamit kapag may mensaheng dapat na ipaalam

Ang Kuwento ni Pepe at Susan

Iba't ibang Uri ng Pangungusap

MGA KARAPATAN NG BATA

1.      Karapatan ng bawat sanggol na siya ay isilang.
The Child has the right to be born.

2.      Karapatan ng bawat nilalang na bigyan ng pangalan.
The child has the right to be given a name.

3.      Karapatan ng mga bata na kumain upang lumaki at lumusog.
The child has the right to eat to become healthy and strong.

4.      Karapatan ng mga bata na magkaroon ng sapin sa katawan.
The child has the right to have clothing.

5.      Karapatan ng mga bata na magkaroon ng tirahan.
The child has the right to have a shelter.

6.      karapatan ng mga bata na matutong gumalang at lumaking may
magandang asal.
The child has the right to grow with moral values.

7.      Karapatan ng mga bata na makapag-aral.
The child has the right to a formal education.

8.      Karapatan ng mga bata na lumaki sa malinis at maayos na paligid.
The child has the right to grow in a clean environment.

9.      Karapatan ng mga bata na tumira sa ligtas at payapang lugar.
The child has the right to live in a peaceful place.

10.  Karapatan ng mga bata na makapaglaro at maglibang.
The child has the right to play and enjoy.

11.  Karapatan ng mga bata na mapagbuti ang kakayahan o talino.
The child has the right to develop and improve his abilities and
Talent.

12.  Karapatan ng mga bata na ipagamot kung may karamdaman.
The child has the right to medical care.

Pandiwa na Salita

gumigising,

nagtutulong-tulong,

pumapasok,

nagpapasada,

umulan,

humahangin,

kumukulog,

nagluluto,

kumakain,

naghuhugas,

dumarating,

tumatahol at marami pang iba.

ahit 
alis 
aral 
takbo 
langoy 

mauna

nauna

nauuna

mauuna

ipaabot

ipinaabot

ipinapaabot

ipaaabot

ipa

ipinaigib

ipinapaigib

ipaiigib

ipagbili

ipinagbili

ipinagbibili

ipagbibili

magsabi

nagsabi

nagsasabi

magsasabi

Panghalip na Salita

Una ako,

ko,

akin,

kata kita,

amin,

 natin,

atin tayo,

 kami,

naming,

atin

Ikalawa iyo,

 mo,

ka,

 ikaw kayo,

 inyo,

ninyo kayo,

 inyo, ninyo

Ikatlo kaniya,

 siya,

 niya nila,

 sila,

 kanila nila,

 sila,

kanila

Tambalan na Salita

isip-bata (isip na gaya ng bata)

buhay-mayaman (buhay ng mayaman)

abot-tanaw (abot ng tanaw)

sulat-kamay (sulat ng kamay)

hampaslupa (taong napakahirap ng buhay)

dalagangbukid (isang uri ng isda)

talasalitaan (bokabularyo)

hanapbuhay (trabaho)

Bahay-kalakal,

habing-Ilok,

balik-bayan

Hampaslupa,

kapitbahay,

bahaghari

asal-hayop

bahaghari

silid-aralan

hampaslupa

Maylapi na Salita

mahusay

palabiro

tag-ulan

umasa

makatao

may-ari

lumakad

pumunta

binasa

sumamba

tinalon

sinagot

talaan

batuhan

sulatan

aralin

punahin

habulin

unlapi – umayaw

gitlapi- sinulat

hulapi – patayin

kabilaan (sa unahan at hulihan) – nagpatayan

Inuulit na Salita

taun-taon

masayang-masaya

bahay-bahay

mabuting-mabuti

 Araw-araw,

sabi-sabi,

sama-sama

Aangat,

tatakbo,

aalis-alis,

bali-baligtad

Payak na Salita

awit

bayani

watawat

talino

halaga

yaman

pinto

sahig

pera

aklat

bintana

Anim,

 dilim,

 presyo,

langis,

 tubig

Pananaliksik: Kahulugan, Layuni, Katangian at Uri

Kahulugan

Ayon kay Good (1963), ang pananaliksik ay isang maingat, kritikal, disiplinadong inquiy sa pamamagitan ng iba't ibang teknik at paraan batay sa kalikasan at kalagayan ng natukoy na suliranin tungo sa klaripikasyon at/o resolusyon nito.

Masasabi ring ang pananaliksik ay isang proseso ng pangangalap ng mga datos o impormasyon upang malutas ang isang partikular na suliranin sa isang syentipikong pamamaraan (Manuel at Medel:1976).
Layunin
Ang pangunahinglayunin ng pananaliksik ay ang preserbasyon at pagpapabuti ng kalidad ng pamumuhay ng tao. Lahat ng uri ay nakatuon sa layuning ito. Wika nga nina Good at Scates (1972). The purpose of research is to serve man and the goal is the good life.
Mga katangian ng Mabuting Pananaliksik
Mula pa lamang sa mga depinisyong inalahad na sa unang bahagi ng ksyong ito ay mahahango na natin ang mga sumusunod na katangian ng mabuting pananaliksik na binigyan ng sapat na pagpapaliwanag sa mga kasunod natalataan:

a) Ang pananaliksik ay sistematik
. May sinusunod itong proseso o magkakasunud-sunod na mga hakbang tungo sa pagkalutas ng katotohanan, solusyon ng suliranin, o ano pa mang nilalayon sa pananaliksik.

b) Ang pananaliksik ay kontrolado
. Lahat ng mga baryabol na sinusuri ay kailangang mapanatiling konstant.

c) Ang pananaliksik ay empirikal
. Kailangang maging katanggap-tanggap ang mga pamamaraang ginagamit sa pananaliksik, maging ang mga datos na nakalap.

d) Ang pananaliksik ay mapanuri
. Sa pananaliksik, ang mga datos na nakalap ay kailangang suriin nang kritikal upang hindi magkamali ang mananaliksik sa paglalapat ng interpretasyon sa mga datos na kanyang nakalap.

Pananaliksik: Kahulugan, Layunin, Katangian at Uri

e)Ang pananaliksik ay obhetibo, lohikal at walang pagkiling
. Lahat ng tuklas o findingsat mga kongklusyon ay may kailangang lohikal na nakabatay sa mga empirikal na datos at walang pagtatangkang ginagawa upang baguhin ang resulta ng pananaliksik, Walang puwang dito ang mga pansariling pagkiling.

f) Ang pananaliksik ay gumagamit ng mga kwantiteytib o istatistikal na metodo
. Ang mga datos ay dapat mailahad sa pamamaraang numerikal at masuri sa pamamagitan ng istatistikal na tritment upang matukoy ang kanilang gamit at kahalagahan.

g)Ang pananaliksik ay isang orihinal na akda
. Maliban sa historikal a pananaliksik, ang mga datos na nakala ng mananaliksik ay sarili niyang tuklas at hindi mula sa panulat, tuklas o lathala ng ibang mananaliksik. Idagdag pa na ang mga datos ay kailangang nagmula sa mga praymarsorses o mga hanguang first-hand.

h) Ang pananaliksik ay isang akyureyt na ibestigasyon.
obserbasyon at deskripsyon. Bawat aktibidad na pampananaliksik ay kailangang maisagawa nang tumpak o akyureyt na ang tuklas ay humantong sa pormulasyon ng mga syentipikong paglalahat. Samakatwid lahat ng kongklusyon ay kailangang nakabatay sa mga aktwal na ebidensya.

i) Ang pananaliksik ay matiyaga at hindi minamadali
. Upang matiyak ang katumpakan o accuracy ng pananaliksik, kailangang pagtiyagaan ang bawak hakbang nito.

j) Ang pananaliksik ay pinagisikapan.
Walang pananaliksik na naisasagawa nang walang pagsisikap. Kailangang itong paglaanan ng panahon, talino at sipag upang maging matagumpay.

k) Ang pananaliksik ay nangangailangan ng tapang
. Kailangan ang tapang ng isang mananaliksik sapagkat maaaring makaranas siya ng mga hazards at discomforts sa kanyang pananaliksik.

l) Ang pananaliksik ay maingat na pagtatala at pag-uulat
.
Lahat ng mga datos na nakalap ay kailangang maingat na maitala.

LIPUNANG PAMPOLITIKA, PRINSIPYO NG SUBSIDIARITY AT PRINSIPYO NG PAGKAKAISA

Isa sa pinakamasayang bahagi ng buhay-high-school ang paghahanap ng mga matatalik na kaibigan. Mahirap manimbang sa simula subalit kap ag naging kaibigan mo na,tuloy-tuloy na ang ligaya. Sila ang kasamang sumusubok ng maraming karanasan. Sila ang kabiruan at kaasaran. Sila ang kakuwentuhan sa maraming mga seryoso at malalim na kaisipan. Sila ang kasamang pumalaot sa higit pang dakilang tunguhin sa buhay.

Natanong mo na ba kung paano nagsimula ang inyong barkada? Paano kayo naging magkakaibigan? Bakit sila ang naging matatalik mong mga kaibigan? Sa isang mahiwagang paraan, nagsasama-sama ang mga magkakatulad. Maaaring magkakatulad ng interes, ng hilig, o ng mga pangarap. Maaaring magkakatulad ng pananampalataya o ng pilosopiya sa buhay. Sino pa nga ba ang magsasama-sama, halimbawa, sa panonood ng sine, kundi ang mga katulad na may gusto kay John Lloyd at
Bea? Subalit may pagkakataon ding nagsasama ang hindi magkakilala. Dahil sa nakababagot na paghihintay sa pag-usad ng pila sa sine, maya-maya’y nag-uusap na ang
magkatabi. Hindi sila magkakakilala. Nagkataong magkasunod, parehong naiinip. Sa pila natagpuan ang bagong kaibigan. Baka nga mamaya, maging kasintahan pa! Napalalalim ng isang pinagdaanan ang pagsasama. Ang parehong karanasan ang naging dahilan ng pagkakakilala at pag-uugnayan. Ganyan nabubuo ang barkada. Magkakapareho at kaiba rin. Umuusad at lumalalim ang pagkakaibigan sa paglipas ng panahon dahil sa mas marami pang pagkukwentuhan at sama-samang pagdanas.

ISANG MALAKING BARKADA
Hawig sa barkadahan ang isang pamayanan. Pinagsama-sama sila, una na, ng kanilang kinatatayuang lugar. Halimbawa, Barangay Katapatan! Doon sila nakatira at doo’y sama-sama silang bumubuo ng mga sistema kung paano haharapin ang mga hamon sa buhay. May mga kuwento silang pinagdadaanan. May kuwento silang binubuo. Ang valedictorian na anak ni Aling Norma, tagumpay ng buong kapitbahayan. Ang aksidente ni
Manuel sa motor ay lubhang ipinag-alala ng buong baranggay. Ang pagliligawan nina Eric at Jenny, ikinakilig ng lahat. Ang problema sa patubig ang laman ng usapan sa barberya at
palengke. Ang kuwentong nililikha nila at ang mga pagkilos upang
ingatan at paunlarin ang kanilang pamayanan ay kilos ng pagbuo
ng kultura. Kultura ang tawag sa mga nabuong gawi ng
pamayanan. Ito ang mga tradisyon, nakasanayan, mga
pamamaraan ng pagpapasya, at mga hangarin na kanilang
pinagbahaginan sa paglipas ng panahon. Iniukit ang mga ito sa mga awit, sining, at ritwal upang huwag makalimutan. Gabay ang mga tradisyong ito sa mga hamon sa kinabukasan. Babalikan nila ang nakaraang nakaukit sa ka

nilang kultura upang makita ang mga landas na mainam na tahakin sa kinabukasan.

LIPUNANG [PAMPOLITIKA
Habang lumalaki ang mga grupo, nagiging mas mahirap na pakinggan ang lahat at panatilihin ang dating nakukuha lamang sa bigayan at pasensiyahan. Kung ang magkakabarkada ay nagkakaunawaan na sa kindatan at ang magkakapit-bahay sa
pakiramdaman at delikadesa, sa isang lipunan, nangangailangan na ng isang mas malinaw na sistema ng pagpapasya at pagpapatakbo. Sa dami ng interes na kailangang pansinin at
pakinggan, sa dami ng nagkakaiba-ibang pananaw, sa laki ng lugar na nasasakop, mas masalimuot na ang sitwasyon. Hindi na lamang iisang kultura ang mayroon, marami pang nagkakaiba-iba at nagbabanggaang kultura ang umiiral na pare-parehong nagnanasa ng pagyabong. Ito ang kinakaharap ng lipunan: paano siya makagagawa at magiging produktibo sa harap ng maraming mga kulturang ito? Paano magiging isa pa rin ang direksyon ng bayan sa dami ng mga tinig at lugar na gustong tunguhan ng mga tao?

Hindi madali ang sagot sa mga tanong na ito. Isang pagsisikap na abutin at tuparin ang makabubuti sa nakararami ang pagpapatakbo ng lipunan. Pampolitika ang tawag sa paraan ng pagsasaayos ng lipunan upang masiguro na ang mga bawat isa ay malayang magkaroon ng maayos na pamumuhay, makamit ang pansariling mithiin sabay ang kabutihang panlahat. Ang pamahalaan ang nangunguna sa gawaing ito. Tungkulin ng
pamahalaan na isatitik sa batas ang mga pagpapahalaga at adhikain ng mga mamamayan. Magtatatag ang pamahalaan ng mga estruktura na maninigurong nakakamit ng mga tao ang
kanilang batayang pangangailangan. Mag-iipon, mag-iingat, at magbabahagi ng yaman ang pamahalaan sa pamamagitan ng pagbubuwis at pagbibigay-serbisyo. Sa ugnayang pangmundo,
ang pamahalaan ang mukha ng estado sa internasyonal na larangan. Ang pamahalaan ang magpapatupad ng batas upang matiyak ang soberanya at mapanatili ang seguridad at kapayapaan sa loob ng bansa na kailangan sa pagiging produktibo ng lipunan.

ISANG KALOOB NG TIWALA
Sa laki ng tungkulin at kapangyarihan ng pamahalaan, may tukso na tingnan ang pamahalaan bilang nasa itaas ng mga tao. Palibhasa nasa kamay ng mga namumuno ang kapangyarihan na bigyang-direksyon ang kasaysayan at kinabukasan ng estado, itinuturing kung minsan ng mga tao ang kanilang mga sarili bilang sakop lamang ng pamahalaan. Totoo ito ngunit kailangang idiin at ulit-ulitin na ang pamamahala ay kaloob ng mga tao sa kapwa nila tao dahil sa nakikita nilang husay at galing ng mga ito sa pamumuno at pangangasiwa.

Ang pamamahala ay usapin ng pagkakaloob ng tiwala. Hindi
iba ang pagtitiwalang ito sa ipinagkaloob natin sa ating mga
kabarkada o kasamahan sa pamayanan minsan sa ating buhay.
Iyong mga pagkakataong biglang nagyaya ang kabarkadang si
Tonio na maligo sa ilog pagkatapos ng klase. Hindi siya namilit
pero sumama ang buong barkada sa kanya. Nag-enjoy ang lahat, salamat at nakinig sa kanyang pag-aaya! Si Aling Cora biglang nagtawag na magtanim ng mga halaman sa paaralan. At dahil sa tindi ng kanyang pagkagusto sa gawaing iyon, mahusay niyang nayakag ang iba na makilahok kahit sa una'y ayaw talaga nila. Ngayon, nakikinabang ang mga bata sa paaralan sa lilim na dulot ng mga punong tinanim ni Aling Cora at ng lahat ng
nagtiwala sa kanya. Sa barkada at pamayanan, basta sumusunod ang mga kasapi sa mga tumatayong lider kahit sa una'y ayaw naman talaga. Bakit? Mayroong nakikita sa kanilang pag-aalab ng
kalooban. May matatayog silang pangarap na nakikita nilang maaaring maabot sa pakikipagtulungan sa iba. May talas sila ng paningin upang makita ang potensiyal ng grupo o pamayanan. Malay sila sa layuning komyunal. Mulat sila sa mga katutubong yaman ng grupo at ang mga potensyal sa pag-unlad nila nang sama-sama. May husay sila sa pagsasalita upang ipahayag ang kanilang nakikita at may kakayahan silang pag-alabin din
ang damdamin ng kanilang mga kasama tungo sa isang hangarin. Hindi lahat ng tao ay ganyan. At ang mga ganyan, ang mga Tonio at Aling Cora, ang natural na nagiging pinuno
ng lipunan.

TAYO
Isang pagpapabaya ang isipin na ang mga Tonio at Aling Cora na lamang ang dapat magpatakbo ng lipunan, na ilagak na lamang sa kanilang mga kamay ang kasalukuyan at kinabukasan nating lahat dahil sa pagtitiwalang magaling sila. Ang lipunan ay hindi
pinapatakbo ng iilan. Kailangan pa ring makilahok ng taumbayan, gawin ang kayang gawin ng bawat isa, at ibahagi ang bunga ng paggawa sa bayan. Maaaring mahusay na pinuno si
Tonio, ngunit kailangan niya ng katuwang upang maisagawa ang malalaki niyang proyekto. Ang totoo, hindi naman talaga sa kaniya ang proyektong kaniyang pinasisimulan. Ang mga
ito ay proyekto ng kaniyang mga kasamahan na nagkataong siya lamang ang nakapagpaliwanag at nanguna sa paggawa. Ang proyekto ng pinuno ay hindi proyektong para sa kanyang sarili. Ito ay proyekto ng at para sa kaniyang pinamumunuan.
Kaya’t hindi mula sa “itaas” patungo sa “baba” ang prinsipyo ng mahusay na pamamahala. Kailangan ang pakikipagtalaban ng nasa “itaas” sa mga nasa “ibaba.” Ang gagawin ng pinuno ay ang gusto ng mga pinamumunuan at ang pinamumunuan naman ay
susumunod din sa giya ng kanilang pinuno. Gabay sa ugnayang ito ang Prinsipyo ng Subsidiarity at Pagkakaisa (Solidarity) na pangunahing kondisyon upang maging maayos ang lipunan. Sa Prinsipyo ng Subsidiarity, tutulungan ng pamahalaan ang mga mamamayan na magawa nila ang makapagpapaunlad sa kanila. Sisiguraduhin nito na walang hahadlang sa kalayaan ng mga mamamayan mula sa mga pinuno sa pamamagitan ng pag-aambag sa estado ng kanilang buwis, lakas at talino. Hindi panghihimasukan ng mga lider ng pamahalaan kung paano mapauunlad ng mga mamamayan ang kanilang sarili.

Sa Prinsipyo ng Pagkakaisa, tungkulin ng mga mamamayan ang magtulungan at ng pamahalaan ang magtayo ng mga akmang estruktura upang makapagtulungan ang mga mamamayan. Mailalagay sa ganitong balangkas ang Prinsipyo ng Pagkakaisa: “May kailangan kang gawing hindi mo kayang gawing mag-isa, tungkulin ko ngayong tulungan ka sa abot ng makakaya ko. Ako naman ay may kailangang gawin nang mag-isa, tungkulin mo
ngayon na tulungan ako sa abot ng makakaya mo”. Tungkulin nating magtulungan tungo sa pag-unlad ng ating lipunan.

KAPWA-PANANAGUTAN
Ang lipunang pampolitika ay isang ugnayang nakaangkla sa pananagutan- ang pananagutan ng pinuno na pangalagaan ang nabubuong kasaysayan ng pamayanan.Iginagawad sa kanila ng buong pamayanan ang tiwala na pangunahan ang grupo—ang
pangunguna sa pupuntahan, ang paglingap sa pangangailangan ng bawat kasapi, ang pangangasiwa sa pagsasama ng grupo. Kasama nito ang pananagutan ng mga kasapi sa lipunan na maging mabuting kasapi sa lipunan. Kung hindi tutuparin ng mga kasapi ang kanilang papel, kung hindi sila makikisali sa pag-iisip at pagpapasya, kung hindi sila makikilahok sa mga komyunal na gawain, kung hindi sila magiging maigi sa kanilang mga paghahanap-buhay, hindi rin tatakbo ang pamahalaan at lipunan.
Ang pag-unlad ng isang lipunan ay hindi gawa ng pinuno. Gawa ito ng pag-aambag ng talino at lakas ng mga kasapi sa kabuuang pagsisikap ng lipunan.

DAGDAG NA KOMPLIKASYON
Marahil may magtatanong kung bakit pa siya makikilahok kung sa huli’t huli ay ang mayorya naman ang masusunod. Sasabihin niya, "Hindi rin naman mahalagang magsalita pa. Nag-iisa lang naman ako. Ang masusunod naman ay ang marami."
Kailangan pa ring magsalita kahit isang mumunting tinig lamang ang sa iyo. Hindi mabubuo ang marami kung wala ang iilan. Sa kabila ng dunong ng pinuno at/o ng mayorya, kung minsan, mula sa isang salungat na opinyon isinisilang ang pinakamahusay na
karunungan. Si Ninoy ay isang tinig lamang na nagpasimula ng pagsasalita ng marami pang ibang sinisikil ng diktadurang Marcos. Si Martin Luther King ay isang tinig lamang ng
mga African-American na sumigaw ng pagkilala sa tao lagpas sa kulay ng balat. Si Malala Yousafzai ay isang tinig ng musmos na naninindigan para sa karapatan ng mga kababaihan na makapag-aral sa Pakistan sa kabila ng pagtatangka sa kaniyang buhay. Hindi mabubuo ang walis-tingting kung wala ang isang tangkay. Maaaring tututol pang muli ang nawalan na ng loob. Kaniyang sasabihin: "Matagal na akong tumutulong sa pamahalaan. Tapat ako sa pagbabayad ng buwis. Naglilingkod
ako nang wagas sa bayan. Ang lahat ng paghihirap ko ay inuubos lamang ng mga kurap sa pamahalaan." Lalong higit tuloy ngayon kailangang gumising at magbantay. Sa harap ng garapal at talamak na kurapsyon, kailangang maging mas maingat ang taumbayan sa pagbibigay ng tiwala. Ang pagtitiwala ay ipinagkakaloob at maaari ring bawiin. Hindi utang na loob ng taumbayan sa mga pinuno ng pamahalaan ang kanilang paglilingkod." Baliktad ito: ang kapangyarihan ay ipinagkatiwala lamang sa mga namumuno. Ang bayan ay ipinagkatiwala
lamang sa mga namumuno. Ang namumuno ay hindi espesyal na nilalang na hiwalay sa kasaysayan ng tao at ng bayan. Nangunguna lamang sila sa grupo, hindi nasa itaas ng iba.
Bahagi pa rin sila sa kuwento at kinabukasan ng bayan. Utang na loob nila sa taumbayan na ipinaubaya sa kanila ang pangunguna sa mga hangarin ng bayan.

SINO ANG "BOSS"?
Sa unang talumpati ni Noynoy Aquino pagkatapos niyang manumpa bilang pangulo ng bansa, sinabi niyang “Kayo (ang taumbayan) ang boss ko!” Kontra ito sa nakasanayang
pangingibabaw ng mga pinuno sa lipunan. Hudyat ito ng pagbabago sa pagtingin sa pamahalaan bilang nasa itaas at ang mamamayan ang nasa ibaba. Inilagay ang mga mamamayan sa pedestal; ang pangulo ang maglilingkod sa kanila. Subalit, hindi pa rin maaalis ang katotohanang may higit na kapangyarihan at lawak ng pananaw ang pinuno na kailangang yukuan at pagtiwalaan ng ordinaryong mamamayan. Kaya’t sino talaga ang
“boss”? Kapwa “boss” ang pangulo at ang mamamayan. Tulad ng isang barkada, walang sinuman ang nangunguna. Totoo, may mas bibo at may hindi aktibo, ngunit kapwa silang nag-uugnayan sa loob ng barkada. Sa Lipunang Pampolitika ang ideal ay mabigyang prayoridad at pagpapahalaga ang mga ugnayan sa loob nito. Hindi ang mga personalidad ang mahalaga. Ang mahalaga ay ang kabutihang panlahat, ang pag-unlad ng bawat isa. Ang modelo ay ang relasyon ng magkakabarkada. Walang "boss" sa barkada. Hindi ang pinuno, hindi ang mas marami, hindi rin naman ang iilan. "Boss" ng bayan ang pinuno magtitiwala ang bayan sa pangunguna ng pinuno dahil may nakikitang higit at dakila ang pinuno para sa kasaysayan at kabutihang panlahat. "Boss" naman ng pinuno ang taumbayan—walang gagawin ang pinuno kundi ingatan, payabungin, at paunlarin ang mga
karapatan at kalayaan ng mga tao sa bayan. Ngunit nakasukob sila sa kaisa-isang kabutihang panlahat na nakikita at natutupad sa kanilang pag-uusap at pagtutulungan. Ang Lipunang Pampolitika ay ang proseso ng paghahanap sa kabutihang panlahat at pagsasaayos ng sarili at ng pamayanan upang higit na matupad ang layuning ito. Ang tunay na “boss” ay ang kabutihang panlahat—ang pag-iingat sa ugnayang pamayanan at ang pagpapalawig ng mga tagumpay ng lipunan.

Kuwento ng Sundalong Patpat ni Virgilio Almario

“Saan ka pupunta, o Sundalong Patpat,” tanong ng sampalok. “Saan ka dadalhin ng kabayong payat?” “Hahanapin ko ang nawawalang ulan,” sagot ng Sundalong Patpat habang inaayos ang papel na sombrero. “Pero hindi hinahanap ang ulan,” nagtatakang nagkamot ng tuktok ang sampalok. “Dumarating ito kung kailan gusto.” “Kung gayon, aalamin ko kung bakit matagal nang ayaw dumalaw ng ulan,” sagot ng Sundalong Patpat at pinatakbo ang kanyang kabayong payat.

“Saan ka pupunta, o Sundalong Patpat,” tanong ng manok. “Saan ka dadalhin ng kabayong payat?” “Hahanapin ko ang nakalimot na ulan,” sagot ng Sundalong Patpat habang nagpupunas ng pawis na tumatagaktak. “Pero hindi hinahanap ang ulan,” nagtatakang nagkamot ng tuktok ang sampalok. “Dumarating ito kung kailan tinatawagan at dinadasalan.” “Kung gayon, aalamin ko kung bakit matagal nang hindi makarinig ang ulan,” sagot ng Sundalong Patpat at pinatakbo ang kanyang kabayong payat.

“Saan ka pupunta, o Sundalong Patpat,” tanong ng bundok. “Saan ka dadalhin ng kabayong payat?” “Hinahanap ko ang nawawalang ulan,” sagot ng Sundalong Patpat at iwinasiwas ang espadang patpat. “Pero hindi nagtatago ang ulan,” paliwanag ng nanginginig na dagat. “Ibinilanggo ni Pugita sa kaniyang mutyang perlas.” “Kung gayon, papatayin ko si Pugita,” sabi ng matapang na Sundalong Patpat. “Palalayain ko ang ulan.”

At sinugod ng Sundalong Patpat sakay ng kaniyang kabayong payat ang yungib ni Pugita. Nagulat si Pugita sa biglang pagpasok ng Sundalong Patpat na iwinawasiwas ang espadang patpat. Nagulat si Pugita sa liksi at lakas ng maliit na Sundalong Patpat. Nagulat si Pugita sa talim at talas ng kumikislap na espadang patpat.

Mabilis at isa-isang tinigpas ng Sundalong Patpat ang maraming mahahabang galamay ng mabagal at matabang dambuhala. Isa, dalawa, tatlo. Apat. Lima. Anim. Pito. Walo! Huli na nang magbuga ng maitim na tinta si Pugita. Nasungkit na ng Sundalong Patpat ang mutyang perlas na nakapalawit sa kuwintas ng nalumpong reyna ng dagat!

Hawak ang perlas, dali-daling sumibad patungong pampang ang Sundalong Patpat sakay ng mabilis na kabayong payat. Pagkaahon ay agad niyang ipinukol ang mutyang perlas paitaas, mataas, mataas na mataas, hanggang umabot sa tiyan ng langit at sumabog ang masaganang ulan.

Nagbunyi ang buong daigdig. Sumupling muli’t naglaro ang damo’t dahon. Nagbihis ng luntian ang mga bukid at bundok. Muling umawit ang mga ibon at ilog…

“Saan ka pupunta, o Sundalong Patpat,” tanong ng sampalok. “Saan ka naman dadalhin ng kabayong payat?” “Hahanapin ko ang gusi ng ginto sa puno ng bahaghari,” sagot ng makisig na Sundalong Patpat at pinatakbo ang makisig na kabayong payat.